What Happens on Earth Stays on Earth

18/09/2026 - 24/10/2026

Magdalena Lazar

W 2015 roku zaproponowano, by antropocen, czyli obecną epokę, w której działalność człowieka stała się dominującą siłą oddziałującą na Ziemię, określać alternatywnym terminem: karbocenem. (1) Pojęcie to podkreśla naszą zależność od spalania czarnych węglowodorów, przede wszystkim węgla i ropy naftowej, będących swoistą „zakonserwowaną” energią słoneczną. Mówienie o zależności jest tu istotne. Spalanie paliw kopalnych nie świadczy bowiem o potędze człowieka, ale pokazuje, jak głęboko ludzkość została ukształtowana przez materię i energię pochodzące z wnętrza Ziemi. Dziś z trudem ludzie próbują uwolnić się od utrwalonych przez nich sposobów działania. Skala wpływu wydobycia i górnictwa na środowisko nie wymaga szerszego komentarza. To właśnie w obrębie tego złożonego, naznaczonego węglem dziedzictwa Magdalena Lazar osadza swój najnowszy cykl prac.

Lazar pochodzi z Górnego Śląska, regionu, którego historia jest silnie związana z górnictwem. Prace prezentowane na tej wystawie wyrastają zarówno z jej osobistych doświadczeń, jak i z pamięci rodzinnej. Kiedy na początku roku zaczęłyśmy wspólnie pracować nad projektem, opowiedziała mi o idei „drugiego słońca”. „Wyobraź sobie ogromną bryłę węgla, na której teraz jesteśmy: kilkadziesiąt na kilkadziesiąt kilometrów szeroką i na ponad kilometr głęboką. Żyjemy na ogromnej żyle ciągnącej się od Mysłowic do Ostropy. Gdyby w Śląsk uderzył meteor albo gdybyśmy sami rzucili jakąś iskrę na ten węgiel, on zapłonie. […] Słońce pali się cały czas, nieustannie eksploduje, a Śląsk mógłby być drugim słońcem, ma taką samą energię. […] ta energia nieustannie na nas działa, […] stąpanie po czystej energii nas przemienia”. (2)

Idea ta pochodzi od Erwina Sówki, członka Grupy Janowskiej, środowiska samouków i artystów nieprofesjonalnych, określanych niekiedy mianem „naiwnych”, wywodzących się przede wszystkim spośród górników pracujących na Górnym Śląsku. Innym ważnym członkiem grupy był Teofil Ociepka, któremu często przypisywano rolę jej duchowego przewodnika. Źródeł tej duchowości nie sposób jednak sprowadzić wyłącznie do jego osoby. Jak pokazuje Agata Stronciwilk, była ona równie silnie zakorzeniona w metafizyce i symbolice eksploracji podziemi oraz wydobycia. Węgiel jako materia organiczna posiada własną metafizykę życia, a właściwie dawnych organizmów, wydobywanych na powierzchnię i spalanych. Podziemia kopalni były historycznie postrzegane jako przestrzeń sakralna, a zachwyt i lęk towarzyszące schodzeniu w głąb ziemi znajdowały wyraźne odzwierciedlenie w wierzeniach, obyczajach i twórczości górników, między innymi w grafikach grupy Gwarek ’58 czy karbońskich obrazach Ludwika Holesza. (3) Kiedy Zbigniew Rokita rozpoczyna książkę Aglo. Banką po Śląsku słowami: „Chcę też przekonać się, kim jest człowiek, który jednych fascynuje, a innych napawa lękiem: Homo silesius”, Lazar podejmuje podobne poszukiwania. (4)

Jak zwykle w swojej praktyce Lazar łączy różne media: fotografię, obiekty i instalację. Także w tym cyklu sięga po szeroki wachlarz materiałów, zarówno tych, które sama poddaje obróbce, takich jak metal, tkanina czy odlewane szkło, jak i znalezionych elementów, które włącza do swoich prac: dmuchanego szkła, złomu czy końskich wędzideł. W centralnej pracy Co wydarza się na Ziemi, zostaje w Ziemi artystka zestawia metalowe pozostałości ze złomowiska i znalezione dekoracyjne szkło z lat 80., tak zwane „durnostojki”, z alchemiczną ikonografią i niemal apokaliptyczną symboliką. Osobliwe szklane formy przypominające rogi przywodzą na myśl owocniki lejkowca dętego (Craterellus cornucopioides), zwanego także „trąbką umarłych”. Jednocześnie odwołują się do ilustracji z XV-wiecznego francuskiego manuskryptu alchemicznego, w którym proces rozkładu przedstawiono w naczyniu wypełnionym czarną wodą. Proces ten określany jest również mianem nigredo. Wewnątrz znajduje się para spleciona w miłosnym uścisku, który wyznacza nie koniec, ale początek nowego życia. Instalację dopełniają piasek, będący surowcem wykorzystywanym do produkcji szkła, oraz wykonany węglem rysunek na ścianie, przedstawiający organiczne pozostałości odnalezione w glebie. Kieruje on uwagę ku podziemnemu środowisku i organizmom rozwijającym się w nim wydobywanym na powierzchnię w wyniku działalności górniczej.

Motyw wydobywanego węgla i jego przemiany pojawia się szczególnie wyraźnie w pracy Drugie Słońce. Fotografia wydobytego węgla została bezpośrednio wpleciona w tkaninę techniką żakardową i podświetlona pomarańczowym światłem starej lampy, przywołując obraz żywego śląskiego słońca wyłaniającego się z ciemności. Całość spinają stalowe łuki, będące bezpośrednim nawiązaniem do kotew konstrukcyjnych zabezpieczających domy przed skutkami wstrząsów górniczych. Ręcznie spawane cytaty zaczerpnięte z kultury internetowej: „It’s so over” i „We’re so back” odnoszą się nie tylko do nagłych zmian nastroju, ale stają się również komentarzem do przemysłowej eksploatacji. Przywołują retorykę, która nieustannie oscyluje między narracją o historycznym schyłku a utopijnymi wizjami dawnych kopalń przekształcanych w centra zaawansowanych technologii, logistyki czy infrastruktury sztucznej inteligencji.

Kontekst społeczny i stopniowe zanikanie lokalnej tożsamości wysuwają się na pierwszy plan w pracy Języki w zaniku. Dwie duże, odlane ze szkła rzeźby języków, wyposażone w końskie wędzidła i topniejące formy przypominające sople lub stalagmity, spoczywają na obszytej koronką ceracie, charakterystycznym i dziś nostalgicznym elemencie dawnych gospodarstw domowych. Praca odnosi się do zanikania śląskiej mowy. Język, który był niegdyś melodią dzieciństwa artystki, a zarazem społecznym wyznacznikiem przynależności do klasy robotniczej, wskutek coraz rzadszego używania stopniowo staje się zacierającym się śladem pamięci. Utrata ta wykracza poza samo słownictwo. Oznacza coraz bardziej ograniczony dostęp do określonego świata, jego relacji, wspomnień i doświadczeń, a także właściwego mu sposobu interpretowania rzeczywistości.

Osobista trauma związana z niestabilnością gruntu znajduje wyraz w pracy Moje sny są przezroczyste, otwierają się na prehistorię. Wytrawiony w blasze rysunek architektoniczny rodzinnego domu Lazar w Zabrzu, zbudowanego przez jej pradziadka, który później zginął w wypadku przy pracy w kopalni Bielszowice, został zestawiony z metalowymi oczami, których spojrzenie zdaje się przenikać w głąb ziemi niczym promieniowanie rentgenowskie. Praca oddaje niepokój rodziny żyjącej nad czynnymi wyrobiskami górniczymi, doświadczającej osiadania ziemi i wstrząsów wywołanych działalnością kopalni. Tytuł nawiązuje do wiersza Adrienne Rich Diving into the Wreck (tłum. Zejście do wraku), w którym również pojawia się motyw zanurzenia pod powierzchnię.

Poczucie utraty miejsca powraca w pracy W przypływie nostalgii. Z porzuconych klamek wyłania się rój stalowych kluczy, symbolizujący częste przeprowadzki, utratę rodzinnego domu i zmieniające się miejsca zamieszkania, które wyznaczają kolejne etapy naszego życia. Jednocześnie Lazar zwraca uwagę na to, co często wymyka się naszej codziennej percepcji oraz przyjętym wyobrażeniom o czasie i przestrzeni. Sezon wegetacji przedstawia metalowe rośliny rodzące strąki, z których jeden skrywa niepokojące nasiono z czarnego szkła. Może ono przywoływać Black Marble, program obserwacji satelitarnej pozwalający mapować Ziemię nocą na tle ciemnej pustki kosmosu. Planeta nie świeci własnym światłem, lecz blaskiem będącym rezultatem działalności człowieka, w znacznej mierze napędzanej spalaniem paliw.

Właśnie stamtąd, z głębi ziemi, Lazar powraca na powierzchnię. Jej poszukiwania nie przedstawiają Homo silesius jako kogoś, kto budzi lęk, ani jako postaci fascynującej swoją osobliwością czy ekscentrycznością. Artystka z dużym szacunkiem mierzy się z historią, jednocześnie podważając przekonanie o ludzkiej kontroli nad otaczającym nas światem. Poprzez swoją praktykę i sposób myślenia odsłania rzeczywistość podlegającą nieustannym przemianom.

Projekt Lazar skłania do większej pokory wobec twórczych i destrukcyjnych sił planety oraz przypomina o cykliczności procesów, w których nic tak naprawdę nie znika. To, co zostaje wydobyte, przekształcone lub odrzucone, trwa nadal, krążąc jako materia, pamięć lub energia. Perspektywa ta obejmuje również wymiar społeczny, wpływając na wspólne narracje, kulturę i język. Artystka przypomina, że wszystko, co wydarza się na Ziemi, nadal głęboko w niej rezonuje. Na zakończenie przywołam ostatni fragment wiersza Adrienne Rich. (5)

Jesteśmy, jestem, jesteś

przez tchórzostwo przez odwagę 

tymi którzy znajdują drogę 

wstecz do tego miejsca,

niesiemy nóż, i kamerę, 

i księgę mitów

w której

naszych imion brak.

Kuratorka: Eva Slabá

(1) Timothy J. LeCain, „Against the Anthropocene: A Neo-Materialist Perspective on History”, International Journal for History, Culture and Modernity 2015, t. 3, nr 1, s. 1–28.

(2) „Wyobraź sobie ogromną bryłę węgla, na której teraz jesteśmy: kilkadziesiąt na kilkadziesiąt kilometrów szeroką i na ponad kilometr głęboką. Żyjemy na ogromnej żyle ciągnącej się od Mysłowic do Ostropy. Gdyby w Śląsk uderzył meteor albo gdybyśmy sami rzucili jakąś iskrę na ten węgiel, on zapłonie. Erwin powtarzał, że musimy być w gotowości. Słońce pali się cały czas, nieustannie eksploduje, a Śląsk mógłby być drugim słońcem, ma taką samą energię. Był przekonany, że ta energia nieustannie na nas działa, że stąpanie po czystej energii nas przemienia. Nie twierdził, że Ślązacy są nadludźmi, ale że przez tę niewyobrażalną podziemną moc wszystko na Śląsku jest bardziej kolorowe, żywsze, ciekawsze, a historia intensywniejsza”. Zbigniew Rokita, Aglo. Banką po Śląsku, Znak Literanova, Kraków 2025, s. 11–12.

(3) Agata Stronciwilk, „The Spirituality of the Carbocene: On Coal and Art in Upper Silesia”, [w:] Enchanted Socialist Modernity: Art of Central and Eastern Europe (1945–1989) in the Face of Alternative Spirituality, red. Joanna Balisz-Schmelz, Karolina Dworniczak, Brill, Leiden–Boston 2025, s. 88–108.

(4) „Chcę też przekonać się, kim jest człowiek, który jednych fascynuje, a innych napawa lękiem: Homo silesius”. Zbigniew Rokita, Aglo. Banką po Śląsku, dz. cyt., s. 9.

(5) Adrienne Rich, „Diving into the Wreck”, [w:] Diving into the Wreck: Poems 1971–1972, W. W. Norton & Company, New York 1973, s. 22–24. Cyt. za przekładem Jerzego Jarniewicza przytoczonym w: Agata Puwalska, „SKŁADAM OGIEŃ. «Jestem ona: jestem on», czyli o wierszu (i książce) «Zejście do wraku» Adrienne Rich w tłumaczeniu Jerzego Jarniewicza”, KONTENT. Kwartalnik Literacki 2024, nr 28/29, s. 205–215, cyt. s. 213–214.